ภาคผนวก

       การแสดงเรื่องกรรมบถในที่นี้ ได้นำข้อความในพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา มาเรียบเรียง ดังนั้น เพื่อให้เกิดความเข้าใจง่ายแก่ผู้ศึกษา ควรทราบความหมายของคำเหล่านี้ คือ

       ๑. กุศล                 หมายถึง สิ่งที่ทำลายความชั่ว

       ๒. อกุศล               หมายถึง สิ่งที่ทำลายความดี

       ๓. กรรม                หมายถึง ความตั้งใจทำ พูด คิด

       ๔. กรรมบถ           หมายถึง ทางเกิดแห่งกรรม หรือ กรรมที่เป็นเหตุเกิดในสุคติภูมิ
                                   ทุคติภูมิ และความสุข ความทุกข์ในภูมิเหล่านั้น


       ๕. กุศลกรรมบถ     หมายถึง ทางเกิดแห่งกรรมที่ทำลายความชั่ว

       ๖. อกุศลกรรมบถ    หมายถึง ทางเกิดแห่งกรรมที่ทำลายความดี

       ๗. กายกรรม         หมายถึง กรรมที่ทำทางกาย

       ๘. วจีกรรม            หมายถึง กรรมที่ทำทางวาจา

       ๙. มโนกรรม          หมายถึง กรรมที่ทำทางใจ มี อภิชฌา เป็นต้น

       ๑๐. กายทวาร       หมายถึง กายที่เป็นทางเกิดของกรรม

       ๑๑. วจีทวาร          หมายถึง วาจาที่เป็นทางเกิดของกรรม

       ๑๒. มโนทวาร       หมายถึง ใจที่เป็นทางเกิดของกรรม ได้แก่ ชวนจิต ฝ่ายกุศล
                                   และอกุศล